Wetenschappelijk worden mensen Homo sapiens genoemd – het wijze, rationele wezen. In werkelijkheid handelen we echter vaak emotioneel of laten we ons leiden door sociale invloeden, zeker wanneer het om beleggen gaat. Drie gedragsfenomenen spelen daarbij een centrale rol: kuddegedrag, overmoed en cognitieve vertekeningen. Wie deze mechanismen herkent, kan ze doeltreffender vermijden, aldus Dr. Michael Heldmann, CIO Equity bij Allianz Global Investors.
 Michael Heldmann |
In de prehistorie hielp onze intuïtieve kant ons snel op gevaar te reageren. Vandaag beïnvloedt diezelfde impulsiviteit echter ook onze financiële beslissingen – vaak zonder dat we ons daarvan bewust zijn.
De angst om iets te missen
Kuddegedrag ontstaat wanneer mensen collectief hetzelfde doen uit angst om iets te missen (fear of missing out, FOMO). Een historisch voorbeeld is de tulpenmanie in het 17e-eeuwse Nederland, toen tulpenbollen absurde prijzen bereikten voordat de markt instortte.
Latere voorbeelden zijn talrijk:
- De beurszeepbel van de jaren 1920 en de crash van 1929
- De Japanse vastgoed- en aandelenzeepbel van eind jaren 1980
- De internetzeepbel van de jaren 1990
- Recente hypes rond meme-aandelen en cryptovaluta
Ook op korte termijn zien we dit gedrag. Op Zwarte Maandag, 19 oktober 1987, daalde de S&P 500 met meer dan 20% op één dag, gedreven door paniek, terwijl de economische fundamenten relatief gezond bleven.
Kuddegedrag leidt ertoe dat beleggers kopen tegen opgeblazen prijzen in euforische markten en verkopen in paniek tijdens dalingen. Emoties zoals hebzucht en angst zijn daarbij krachtige drijfveren.
Overmoed: de illusie van kennis
Mensen leren voortdurend bij. Toch kan niemand in complexe markten alles overzien. Desondanks overschatten we vaak onze eigen kennis en vaardigheden – een fenomeen dat bekendstaat als het Dunning-Kruger-effect.
Een klassiek voorbeeld van overmoed is Eastman Kodak. Het bedrijf domineerde decennialang de fotografiemarkt en vond in 1975 zelfs de digitale camera uit. Het management schoof deze innovatie echter terzijde om de winstgevende filmactiviteiten te beschermen. Concurrentie en technologische verandering leidden uiteindelijk tot de neergang van Kodak.
Ook beleggers kunnen overmoedig worden. Wanneer aandelenkoersen stijgen, wordt succes vaak toegeschreven aan eigen bekwaamheid. In 2023–2024 domineerden grote technologiebedrijven zoals Nvidia de markt. De brede hype rond artificiële intelligentie maakte deze aandelen relatief gemakkelijk te identificeren, maar overmoed kan beleggers blind hebben gemaakt voor risico’s zodra de prestaties begonnen uiteen te lopen.
Overmoed heeft een derde dimensie: bevestigingsvooroordeel (confirmation bias). Mensen zoeken en waarderen informatie die hun bestaande overtuigingen bevestigt, terwijl ze tegenstrijdige signalen negeren. In het tijdperk van sociale media en gepersonaliseerde nieuwsfeeds wordt dit effect versterkt.
Voor beleggers betekent dit dat zij actief op zoek moeten gaan naar informatie die hun eigen visie uitdaagt – hoe ongemakkelijk dat ook kan zijn.
Cognitieve vereenvoudiging en vertekening
Onze hersenen vereenvoudigen voortdurend informatie. Dat is efficiënt, maar kan leiden tot systematische fouten.
Thuisvooroordeel (home bias)
Beleggers hebben de neiging voornamelijk in hun eigen land te investeren. Een studie van Barclays uit 2023 toonde aan dat Britse beleggers ongeveer 25% van hun portefeuille in Britse aandelen belegden, terwijl het Verenigd Koninkrijk slechts ongeveer 4% van de wereldwijde marktkapitalisatie vertegenwoordigt.
Hoewel vertrouwdheid, valutarisico en politieke overwegingen een rol spelen, beperkt deze voorkeur de diversificatie en daarmee een doeltreffend risicobeheer.
Verankering (anchoring)
Het verankeringseffect treedt op wanneer mensen onbewust worden beïnvloed door een referentiepunt. Op financiële markten gebeurt dit vaak bij ronde getallen of recordniveaus. Toen de Duitse DAX begin 2026 de grens van 25.000 punten overschreed, of toen Nvidia in 2025 een marktkapitalisatie van meer dan 4 biljoen USD bereikte, trokken deze mijlpalen veel aandacht.
Objectief gezien zijn dergelijke ronde cijfers echter niet betekenisvoller dan iets hogere of lagere niveaus. Zonder context – bijvoorbeeld zonder correctie voor inflatie – zeggen deze records weinig over de werkelijke waardering.
De duivel te slim af zijn: systematisch beleggen
Hoe kunnen beleggers deze gedragsvalkuilen vermijden? Een mogelijke oplossing ligt in systematische beleggingsstrategieën, zoals de Best Styles-aanpak van Allianz Global Investors.
Systematische strategieën:
- Zijn gebaseerd op academisch onderzoek en historische data
- Werken volgens vooraf vastgelegde regels
- Meten en beheren risico’s consequent
- Vermijden emotionele reacties
Computers kennen noch angst noch hebzucht. Aandelen worden alleen gekocht als ze aan objectieve criteria voldoen en verkocht wanneer dat niet langer het geval is. Dit helpt kuddegedrag, paniekverkopen en overmatige concentratie te beperken.
Dit is echter geen wondermiddel. Data kunnen vertekend zijn en modellen kunnen tekortkomingen bevatten. In 2007 droeg het wijdverbreide gebruik van vergelijkbare kwantitatieve strategieën zelfs bij aan collectief marktgedrag en forse verliezen. Menselijke verantwoordelijkheid blijft daarom essentieel. Systematische processen moeten zorgvuldig worden ontworpen, gemonitord en verfijnd.
Mens en machine
Beleggen is uiteindelijk geen keuze tussen mens of machine, maar een combinatie van beide. De rationele ‘engel’ wordt ondersteund door data en discipline, terwijl menselijke ervaring en kritisch oordeel nodig blijven om modellen te beoordelen en bij te sturen.
Wie zich bewust is van kuddegedrag, overmoed en cognitieve vertekeningen – en op een systematische en gedisciplineerde manier belegt – vergroot de kans op consistente en robuuste langetermijnresultaten.
