Europa staat onder druk, maar de blik van buiten wordt positiever. Buitenlandse beleggers stapten het afgelopen jaar voor 1.000 miljard euro in. Er zijn prima redenen om wat vaker naar de halfvolle kant van het glas te kijken.

De afgelopen tijd kreeg Europa drie complimenten uit onverwachte hoek:

- Paul Krugman schreef dat de economische misère in Europa niet overdreven moet worden.
- Buitenlandse beleggers kochten het afgelopen jaar voor 1.000 miljard euro aan Europese aandelen en schuldpapier – een record (grafiek hieronder).
- Britse politici beginnen, tien jaar na dato, de discussie of Brexit toch teruggedraaid kan worden.

Er zoemt zachtjes een begin van zelfvertrouwen rond, als ik luister in Europese bestuurskamers. Het is verre van euforisch, want het beeld is genuanceerd. Ik zet vijf bewegingen op een rij die reden geven voor voorzichtig optimisme.

Wat 81% van de Europeanen betreft moet Europa samen aan de slag met defensie. Dat doet het inmiddels. De landen bewegen, zowel door afzonderlijk veel meer uit te geven, waarbij vooral Duitsland een enorme stap maakt. Maar er wordt ook samengewerkt: er is bijvoorbeeld Europees geld (SAFE), dat gemeenschappelijk gefinancierd wordt, met als voorwaarde dat de inkoop dan ook meer gezamenlijk is. De Britten willen er ook graag aan meedoen. De Fransen zijn bereid hun nucleaire arsenaal in te zetten voor het gemeenschappelijk belang. Oekraïne wordt inmiddels vrijwel volledig door Europa gefinancierd, ook al met gemeenschappelijke leningen. Kanttekening: veel orders gaan nog naar een handvol gevestigde, weinig innovatieve bedrijven. Europa mist hier de innovatiekracht die Oekraïne heeft ontwikkeld. Maar de beweging is op gang.

Europa gebruikt nu zo’n twintig procent minder gasdan het vóór corona deed. Met name in Zuid-Europa is veel hernieuwbare energie toegevoegd en inmiddels wordt 30% van de elektriciteit daarmee opgewekt. De nuance: deels komt de vermindering doordat de zware industrie minder produceert in Europa. We importeren bijvoorbeeld meer bulkchemie. Maar er komt wel bij dat Europa ook de inkoop van gas heeft verbeterd: landen bieden deze keer niet tegen elkaar op. Landen hebben afgesproken hun opslagen niet tegen elke prijs nokvol te pompen – een aanpak die veilig mag klinken, maar in 2022 de prijzen onnodig hoog opdreef. En Europa werkt aan meer beleid om de afhankelijkheid van fossiel verder af te bouwen.

Europa werkt aan efficiëntere financiering. De vele Europese mkb-bedrijven financieren zich nu nog vooral via banken, wat vaak ook nog kleine, regionale banken zijn. Ze kiezen er minder vaak voor om schuldpapier uit te geven of om een beursnotering aan te gaan. De financiering van Europese bedrijven is daardoor minder gericht op groei en zakendoen over de grens is hierdoor lastiger. Huishoudens zetten hun spaargeld vooral op de bank en beleggen niet in aandelen. Ze hebben, anders dan in de Verenigde Staten, minder nationale beursgenoteerde bedrijven om hun geld in te beleggen (consumenten beleggen vaak in bedrijven in hun eigen land, die ze goed kennen). Consumenten lopen daarmee rendement mis. Europa doet reeksenvoorstellen om dit te veranderen, die zo abstract en jargonesk zijn dat ze u waarschijnlijk ontgaan, maar de beweging is er en Nederland steunt bij monde van de regering, DNB en het Ministerie van Financiën. Het tempo is laag, want veel van deze ontwikkelingen liggen gevoelig. Zo roept de beoogde overname van Commerzbank door UniCredit in Duitsland bijvoorbeeld weerstand op. Maar dat dit überhaupt op tafel ligt is op zichzelf al een bewijs dat er beweging is in het financiële landschap.

Dan een vierde ontwikkeling, waar we in Nederland bar weinig over horen, maar die in bijvoorbeeld Milaan en Boekarest volop onderwerp is van gesprek: Het Europese Herstelfonds. Dit fonds, met ruim 700 miljard euro voor economie en verduurzaming loopt eind augustus op zijn einde. Het financiert bijna 2900 projecten, van elektrische auto’s in Spanje tot digitale publieke diensten in Roemenië en laptops voor Poolse scholen. Het geld droeg eraan bij dat de investeringsniveaus in Italië en Spanje nu respectievelijk bijna 40 en bijna 20 procent hoger liggen dan voor corona. Dit stutte de afgelopen jaren de economie.

Daarbij komt dat het geld van dit fonds alleen wordt uitgekeerd als landen ook hervormen – een aanpak die Nederland bedong. Dat lijkt vruchten af te werpen: Het tempo van hervormingen ligt 17 procentpunt hoger dan vóór het fonds. Italië voerde veel aanbevelingen door, bijvoorbeeld om belastingontwijking te verminderen en voor meer kinderopvang, waardoor de participatie van vrouwen kan toenemen. Moody’s verhoogde de beoordeling van de kredietwaardigheid van het land en verwees daarbij naar de investeringen en hervormingen door het Herstelfonds. Er zijn ook pijnlijke details – Roemenië, maar grappig genoeg ook Nederland worstelen op de valreep om de beloofde maatregelen voor 31 augustus door te voeren. En er is discussie of al het geld wel goed werd uitgegeven, bijvoorbeeld in Italië en in Spanje. De Europese Rekenkamer is kritisch over de transparantie en efficiëntie. En toch, per saldo: de koppeling van geld aan hervormingen komt nu terug in de plannen voor de Europese begroting, wat voor Nederland gunstig kan uitpakken.

Tenslotte zijn Europeanen zich vaak erg bewust van de ‘onbetaalbaar hoge’ staatsschulden. Die zijn er in sommige landen inderdaad. Toch betaalt de eurozone dit jaar naar schatting in totaal ongeveer 2% van het bbp aan rentelasten, terwijl dit voor het VK 3% en voor de VS zelfs 5% is. De nuance is dat Italië wel op 4% zit en dat vooral in Frankrijk de overheidsfinanciën nog steeds verslechteren. Maar de startpositie van Europa is in elk geval relatief gunstig.

Europa verandert langs drie lijnen: energie, defensie en financiering. Europees geld wordt steeds vaker ingezet als hefboom voor hervormingen, terwijl de rentelasten beheersbaar blijven. Juist onder druk zet Europa nu stappen vooruit. Als anderen ons glas halfvol weten te zien, mogen wij daar soms best in meegaan.